به انحناء غیرطبیعی پایین پا، زانو یا پای ضربدری گفته میشود؛ در این حالت زمانی که بیمار زانوها را به هم میچسباند، فاصله زیادی پایین پاها و مچ پاها ایجاد میشود. ژنووالگوم اصطلاح پزشکی است که برای پای ضربدری به کار برده میشود.
زانو یا پای ضربدری حالت عکس پای پرانتزی است. در عارضه پای پرانتزی یا پاهای کمانی، زمانی که شخص در حالت ایستاده قرار میگیرد، زانوها کاملاً جدا از یکدیگر قرار خواهند گرفت.
- از زمان تولد تا 18ماهگی، وجود یک حالت خمیدگی رو به بیرون، از باسن تا زانو و مچ پا، بهدلیل خمیدگی پاها در دوران جنینی کاملاً طبیعی است.
- معمولاً بین 18 تا 24ماهگی این حالت از بین میرود. وجود این نوع عارضه از سن 2 تا 5سالگی نیز تا حدودی طبیعی است و اختلالی در رشد کودک ایجاد نمیکند. اما در این دوران نیز کودک باید تحت نظر پزشک و متخصص زانو قرار بگیرد تا از بروز مشکل در مفاصل جلوگیری به عمل آید.
- اگر انحراف پای کودک در طول زمان صاف نشود، ممکن است هنگام دویدن باعث ایجاد مشکل در مفاصل او شود.
پاهای ضربدری درجات مختلفی دارند که از حالت خفیف تا بسیار حاد متغیر هستند. عوامل مختلفی در بروز این عارضه در بزرگسالان و کودکان دخیل هستند که مهمترین آنها شامل موارد زیر هستند:
- کمبود ویتامین دی و کلسیم
- عفونت استخوان ساق پا
- اضافه وزن و چاقی در کودکان
اما در صورتی که پای ضربدری در دوران کودکی بهبود نیابد و تا بزرگسالی ادامه یابد، باید علت آن مشخص شود.
عوامل مؤثر در ایجاد پای ضربدری
- بیماری نرمی استخوان: این بیماری که معمولاً ناشی از کمبود ویتامین دی است، بسیار نادر بوده و ممکن است رشد استخوانهای کودک را دچار اختلال کند. علاوه بر نور خورشید، ماهی چرب، تخممرغ و برشتوک صبحانه حاوی ویتامین دی میباشند که میتوانند نیاز کودک به این ویتامین را تأمین کنند. وجود عفونتهای استخوانی نیز در به وجود آمدن پای ضربدری و دفرمه شدن استخوانها مؤثر است.
- کمبود ویتامینها: بهعنوان نمونه کمبود ویتامین سی اثراتی منفی بر رشد استخوانها و مفاصل میگذارد و یک بیماری نادری به حساب میآید.
- اضافه وزن و چاقی: چاقی نیز بهدلیل اعمال فشار مضاعف روی زانوها از دیگر عوامل مؤثر در ضربدری شدن زانوها به شمار میرود.
- شکستگیهای استخوان: شکستگی استخوان که شامل شکستگیهای استخوان درشتنی میباشد نیز باعث بدفرمه شدن استخوانهای پا میشود. کودکانی که دچار این آسیب میشوند معمولاً به زانوی ضربدری نیز مبتلا میشوند.
- عوامل ژنتیکی و ارثی: وجود ناهنجاریهای خانوادگی از علل نادر این عارضه به شمار میرود. شکستگیهایی که به خوبی جوش نخوردهاند و بیماریهایی نظیر استئوآرتریت زانو یا روماتیسم نیز میتوانند از دلایل ایجاد پای ضربدری باشند. زانوی ضربدری فشار بسیاری به زانوها وارد میکند که این خود یکی از دلایل ابتلا به آرتروز است.
- آرتریت روماتوئید: آرتریت روماتوئید یا روماتیسم زانو یک بیماری خودایمنی در بزرگسالان است که در آن سیستم ایمنی بدن (که بهطور طبیعی از بدن در مقابل عناصر خارجی مثل باکتری و ویروس محافظت میکند) بهطور اشتباه به مفاصل بدن حمله میکند.
- آسیب دیدن مفصل زانو: آسیب به مفصل زانو باعث میشود فرم و شکل طبیعی مفصل تغییر کند. درنتیجه ممکن است بیمار به عارضه زانوی ضربدری نیز دچار شود.
- شکستگی استخوان ساق پا: شکستگی استخوان ساق پا زمانی باعث ابتلای یک فرد به زانوی ضربدری میشود که استخوان ساق پا بهدرستی جوش نخورد یا درمان بهدرستی انجام نشود.
- عفونت مفصل زانو: وجود عامل عفونی در مفصل زانو به مرور زمان باعث تخریب شدن و ساییدگی زانو میشود که همین عامل فرد را در معرض پای پرانتزی قرار میدهد.
حتما بخوانید:درمان آرتروز زانو
درمان و اصلاح زانوی ضربدری بدون جراحی
در برخی موارد اگر منشأ زانوی ضربدری، چرخش از لگن باشد، مشکل بهسادگی برطرف میشود و نیازی به اقدام جدی و درمان به وسیله جراحی ندارد. همچنین این مشکل برای کودکانی که بهطور عادی بهعنوان بخشی از سیر رشد کودکیشان، دچار زانوی ضربدری میشوند، با رشد بهخودیخود از بین میرود.
در صورتی که علت پای پرانتزی، نرمی استخوان یا راشیتیسم باشد، بیمار با مصرف برخی مکملها و ویتامین دی و گذراندن دورههای توانبخشی تسکین مییابد. اگر وضعیت شدید باشد یا به خاطر آن، مشکل زمینهای دیگر به وجود آمده باشد، ممکن است درمان لازم باشد و این درمان به مشکل زمینهای بستگی خواهد داشت.
بهترین روشهای درمان و اصلاح زانوی ضربدری بدون جراحی عبارتاند از:
داروها
گاهیاوقات از دارو برای بهبود تراز پا استفاده میشود، اما پزشک باید به هر گونه بیماری زمینهای که ممکن است علت پای ضربدری در بیمار باشد، رسیدگی کند. آنها ممکن است ویتامینها و داروهای تجویزی را بهعنوان بخشی از برنامه درمانی توصیه کنند. بااینحال، این وضعیت نمیتواند تنها با دارو بهطور کامل درمان شود.
کاهش وزن و ارتزها (کفیهای طبی)
کاهش وزن درمان دیگری برای پای ضربدری است، بهویژه زمانی که وضعیت زانو در فردی که دارای اضافه وزن است، وخیمتر شده باشد. حمل وزنِ بیشتر، فشار بیشتری به زانوها و پاها وارد میکند و وضعیت پای ضربدری را بدتر مینماید. پزشکِ یک فرد دارای اضافه وزن احتمالاً به او توصیه میکند که با ترکیبی از غذا (رژیم) و ورزش، وزن خود را برای درمان پای ضربدری کاهش دهد. برای کمک به بهبود گام برداشتنِ فرد (روشی که پای آنها هنگام راه رفتن یا دویدن با زمین تماس پیدا میکند)، کفیهای طبی (ارتز) داخل کفشهای آنها قرار داده میشود. وقتی بهدلیل «ژنو والگوم» (پای ضربدری) یک پا بلندتر از پای دیگر است، استفاده از کفیهای طبی میتواند بسیار مفید باشد. برای برخی افراد دارای اضافه وزن، ممکن است ارتزها توسط پزشکان توصیه شوند؛ زیرا هدف از ارتزها کمک به تراز صحیح استخوانها است.
پوشیدن بریس
از بریسها و تجهیزات مخصوص پای ضربدری برای درمان زانوی ضربدری از نوع پاتولوژیک (این نوع پای ضربدری از بیماریهایی نظیر نرمی استخوان و شکستگیهای قدیمی ساق پا ناشی میشود) میتوان استفاده کرد.
بریسهای مخصوص زانوی ضربدری به کفشها متصل شده و با کشیدن زانو به سمت بالا باعث اصلاح فرم زانوها میشوند.
بااینحال درصورت وجود ناهنجاریهای پا و بدشکلیهای خاص پا، پوشیدن کفش مناسب به تنهایی کافی نخواهد بود و باید این روشها همراه با حرکات اصلاحی و ورزشها انجام شوند.
فیزیوتراپی
درمانهای فیزیوتراپی میتوانند به تقویت عضلات ضعیفشده کمک کنند تا بیمار بدن خود را در وضعیت صحیح قرار داده و ریسک ایجاد آسیبدیدگی در هنگام انجام فعالیتهای روزمره را کاهش دهد. حرکتهای کششی هم بخش مهمی از درمان پای ضربدری هستند؛ چرا که وقتی یک مفصل در تمامی مواقع در موقعیت نامناسب قرار داشته باشد، برخی از اجزای آن کوتاه و سفت میشوند.
سفتی مفاصل و عضلات میتواند باعث ایجاد مشکل در بازپروری و تقویت نواحی تحت درمان شود. استفاده از درمان دستی و تکنیکهای ماساژ به همراه بعضی مودالیتیها مثل امواج مافوق صوت برای ایجاد تغییر در وضعیت اندامها و هماهنگ کردن آنها با یکدیگر مؤثر است.
مصرف مکملها و ویتامینها
راشیتیسم یا نرمی استخوان به خاطر کمبود ویتامین D اتفاق میفتد. اسکوری نیز بهدنبال کمبود ویتامین سی رخ میدهد. این اختلالات ازجمله بیماریهایی هستند که احتمال ابتلای یک فرد را به زانوی ضربدری تشدید میکنند. با درمان این بیماریها استخوانها سالم میشوند و درنهایت به اصلاح زانوی ضربدری کمک میکنند.
هر دوی این بیماریها بهوسیله مصرف مکملهای ویتامین دی و ث و تزریق ویتامین یا رژیم غذایی مناسب درمان میشوند.
حرکات اصلاحی زانوی ضربدری
همانطور که اشاره شد ضعیف بودن عضلات و عدم توازن عضلانی در پاها یکی از عوامل ایجادکننده پای پرانتزی است که همین عامل در درازمدت موجب برهم زدن فرم طبیعی پاها و ایجاد پای ضربدری میشود. بیمار پس از گذراندن دوره درمان به دوره توانبخشی نیاز دارد تا بهبودی بهطور کامل حاصل شود.
حرکات اصلاحی و ورزش علاوه بر اینکه به تقویت عضلات کمک میکنند، باعث میشوند پاها در وضعیت صحیح قرار بگیرند و ریسک ایجاد آسیبدیدگی کاهش یابد. تمرینات و حرکات اصلاحی برای درمان پای ضربدری شامل موارد زیر هستند:
تمرین اول؛ بالا آوردن پا در حالت خوابیده به پهلو
برای شروع این حرکت روی زمین دراز بکشید و روی پهلوی راست یا چپ خود قرار بگیرید. توجه کنید که هر دو پای شما کاملاً صاف باشند و دستی که به زمین نزدیک است کاملاً صاف باشد و روی زمین قرار گیرد و دست دیگر خم شود و روی لگن قرار گیرد. حالا پای بالایی را در همان حالت صاف بالا ببرید.
تا جایی که میتوانید پا را بالاتر ببرید و سپس پا را به آرامی پایین بیاورید تا به موقعیت اولیه بازگردد و کمی به پا استراحت دهید. برای تکمیل یک ست و درمان پای ضربدری، این حرکت را 10 بار انجام دهید.
تمرین دوم؛ حرکت صدف
برای انجام این تمرین به پهلو بخوابید. دو پای خود را روی یکدیگر قرار دهید و زانوی خود را با زاویه 45 درجه خم کنید. دستی که به زمین نزدیک است را زیر سر خود قرار دهید و دست دیگر را روی زمین بگذارید تا بتوانید تعادل خود را به خوبی حفظ کنید.
حالا همانطور که زانوهای شما خم هستند، زانوی بالایی را تا جایی که میتوانید بلند کنید. در این حالت باید مچ پاهای شما همچنان با هم در تماس باشند و سعی کنید لگن خود را تا جایی که میتوانید در حالت تعادل نگه دارید. زمانی که زانوی خود را به بالاترین جای ممکن رساندید کمی مکث کنید و سپس بهآرامی زانوی خود را پایین بیاورید.
تمرین سوم؛ راه رفتن به سمت پهلو با کش به دور مچ پا
در این تمرین باید یک کش به دور مچ پای خود ببندید و به سمت چپ و راست حرکت کنید. شما باید زانوی خود را کمی خم کنید و توجه داشته باشید که زانوهای خود را قفل نکنید.
در ابتدا باید پاهای خود را کمی از هم باز کنید و سپس پای راست را به سمت راست ببرید و سپس پای چپ را حرکت دهید. توجه کنید که با برداشتن هر قدم باید کشی که به دور مچ پای شما است، کشیده شود و شما فشار را بر روی مچ پای خود حس کنید. ابتدا چند قدم به سمت راست بردارید و سپس به سمت چپ حرکت کنید.
تمرین چهارم؛ حرکت مفصل لگن به سمت عقب
بهصورت چهار زانو و بر روی دستها و پاها قرار بگیرید و سپس یکی از زانوهای خود را خم کنید و سپس پای خود را نیز در زاویه 90 درجه خم نگه دارید.
سپس پای خود را به سمت بالا ببرید. در حالی که زانو و مچ پای شما همچنان زاویه 90 درجه دارند حرکت از مفصل ران انجام میشود. برای درمان پای ضربدری این حرکت را 10 بار تکرار کرده و سپس پای خود را عوض کنید.
تمرین پنجم؛ بالا آوردن پا در حالت خمیده
بر روی پهلوی راست دراز بکشید و پاهای خود را روی هم قرار دهید. با حرکتی آرام و ملایم، پای چپ را بالا ببرید و مچ پای خود را 45 درجه خم کنید.
پای خود را در بالاترین نقطه کمی نگه دارید و سپس به آرامی پایین بیاورید. برای درمان پای ضربدری این حرکت را 10 الی 12 بار تکرار کنید و سپس برای طرف دیگر انجام دهید. برای سختتر کردن تمرین یک دمبل روی ران پای خود بگذارید.
بهترین روش جراحی برای درمان پای ضربدری
زمانی که درمانهای غیرجراحی موفق به تسکین نمیشوند، یا اگر ناهنجاری شدید، پیشرونده باشد یا باعث مشکلات عملکردی قابل توجهی شود، جراحی اصلاحی پای ضربدری ممکن است مؤثرترین راه حل بلندمدت باشد. هدف از جراحی، تراز کردن فیزیکی پا، بازگرداندن محور مکانیکی خنثی و کاهش درد است.
استئوتومی: تراز کردن مجدد استخوان
برای بزرگسالان جوانتر و فعال (معمولاً زیر 60 سال) که دارای پای ضربدری هستند اما آرتروز شدید ندارند، استئوتومی روش جراحی ترجیحی است. اصطلاح «استئوتومی» به معنای واقعی کلمه به معنی «بریدن استخوان» است. این روش جراحی بسیار دقیق است و در آن جراح استخوان ران (فمور) یا ساق پا (تییبا) را میبرد، آن را در موقعیت اصلاحشده تراز میکند و سپس با صفحه فلزی و پیچ قوی در جای خود ثابت مینماید. این کار بهطور دائمی پا را صاف کرده و نیروها را در مفصل زانو متعادل میکند.
- استئوتومی دیستال فمور (DFO): این روش رایجترین نوع استئوتومی برای جراحی پای ضربدری است. ناهنجاری در «ژنو والگوم» معمولاً از استخوان ران منشأ میگیرد. در DFO، جراح برشی در استخوان ران درست بالای زانو ایجاد میکند، سپس یک تکه گُوِه مانندِ کوچک از استخوان را از سمت داخلی برمیدارد یا یک گُوِه را در سمت خارجی باز میکند و سپس شکاف را میبندد تا پا صاف شود.
- استئوتومی تیبیال بالا (HTO): این روش برای پای ضربدری کمتر رایج است اما اگر ناهنجاری عمدتاً در استخوان ساق پا باشد، ممکن است انجام شود. مزیت اصلی استئوتومی این است که مفصل زانوی طبیعی خودتان را حفظ میکند، که برای بیماران جوانتری که مایلند فعال بمانند، روشی ایدهآل است.
جراحی تعویض مفصل زانو (آرتروپلاستی)
برای بزرگسالان مسنتر، یا کسانی که پای ضربدری آنها ناشی از آرتروز شدیدی است که قبلاً غضروف مفصل را از بین برده است، تعویض مفصل زانو بهترین گزینه است. در طول این فرایند، استخوان و غضروف آسیبدیده برداشته شده و با اجزای مصنوعی ساختهشده از فلز و پلاستیک با درجه بالا جایگزین میشوند.
- تعویض کامل مفصل زانو (TKR): جراح هر سه بخش زانو را جایگزین میکند. جراح ناهنجاری والگوس زیربنایی را نیز با استفاده از پروتزها اصلاح میکند تا زانوی جدید کاملاً صاف و پایداری ایجاد نماید.
- تعویض جزئی مفصل زانو (PKR): در برخی موارد، اگر آرتروز فقط به بخش خارجیِ آسیبدیده محدود باشد، ممکن است تعویض جزئی زانو امکانپذیر باشد.
بهبودی از هر یک از این جراحیها شامل یک دوره اختصاصیِ توانبخشی و فیزیوتراپی برای بازگرداندن قدرت و تحرک است، اما نتایج میتوانند تغییردهنده زندگی باشند، درد را از بین ببرند و الگوی راه رفتن طبیعی را بازگردانند.
اگر پای ضربدری درمان نشود چه میشود؟
اگر پای ضربدری درماننشده رها شود، میتواند منجر به عوارض مختلفی شود، ازجمله:
- درد مزمن: ناراحتی مداوم در زانو، لگن یا مچ پا بهدلیل توزیع ناهماهنگ وزن
- آسیب مفصلی: افزایش فشار روی مفاصل ممکن است منجر به سایش و پارگی زودرس و ایجاد استئوآرتریت (آرتروز) شود.
- کاهش تحرک: دشواری در راه رفتن یا انجام فعالیتهای روزانه بهدلیل اختلال در گام برداشتن و مشکلات قامتی
- مشکلات ستون فقرات: تراز نبودن پاها میتواند منجر به تغییرات جبرانی در وضعیت بدن، ایجاد کمردرد یا اسکولیوز (انحراف ستون فقرات) شود.
- افزایش خطر آسیبدیدگی: زانوهای ترازنشده بیشتر مستعد آسیب ازجمله پارگی رباط و پیچخوردگی هستند.
- تأثیرات روانی-اجتماعی: ناهنجاری ظاهری و دشواری در حرکت ممکن است بر اعتمادبهنفس و تعاملات اجتماعی، بهویژه در نوجوانان و بزرگسالان تأثیر بگذارد.
تشخیص و درمان بهموقع میتواند از این عوارض پیشگیری کند و کیفیت زندگی افراد مبتلا به پای ضربدری را بهبود بخشد.
جمعبندی
وقتی کودکان با پای ضربدری متولد میشوند، اکثر آنها قبل از ورود به نوجوانی بهبود مییابند. بااینحال، اگر این وضعیت برطرف نشود، سایر گزینههای درمانی میتوانند به حل مشکل کمک کنند. رایجترین نوع درمان برای کودکان بزرگتر و بزرگسالان، احتمالاً ترکیبی از تمرینات تقویتکننده و حرکات کششی است که زانوها را صاف میکنند و ناراحتی را کاهش میدهد. ارتزها یا بریسها نیز ممکن است برای افراد خاصی تسکیندهنده باشند.
جراحی معمولاً آخرین انتخاب برای درمان زانوی ضربدری است؛ زیرا درمانهای جایگزین معمولاً بهتر عمل میکنند و جراحی فقط برای موقعیتهای شدیدتر در نظر گرفته میشود. درمان پای ضربدری در کودکان و بزرگسالان حیاتی است؛ زیرا بدون درمان، پوکی استخوان و سایر مشکلات سلامتی که بر مفاصل و ماهیچهها تأثیر میگذارند، میتوانند در مراحل بعدی زندگی بروز کنند.
منابع
سوالات متداول
در بسیاری از موارد، میتوان بدون جراحی و ازطریق فیزیوتراپی، بریس (زانوبندهای مخصوص) یا ارتزها (کفیهای طبی) زانوی ضربدری را درمان کرد. بااینحال، در موارد شدید، ممکن است جراحی برای تراز کردن مجدد استخوانها و مفاصل لازم باشد.
مطالب مشابه
هموفیلی میتواند باعث اختلالی مفصلی به نام آرتروپاتی هموفیلیک شود. این بیماری درنتیجه خونریزی مکرر به داخل مفاصل ایجاد میشود که ممکن است پس از آسیب یا بهصورت خود به خودی رخ دهد.
ورزش در آب باعث میشود دامنه فعالیتهای بدنیای که بر مفاصل فشاری وارد نمیکنند، افزایش یابد. شما نهتنها میتوانید با درد کمتری در آب حرکت کنید، بلکه میتوانید تناسب اندام، تعادل، انعطافپذیری و سلامت کلی خود را بهبود بخشید.
عمل کوردکامپرشن لگن، عملی جراحی است که برای درمان استئونکروز مفصل ران استفاده میشود. این روش شامل ایجاد سوراخی بزرگ، یا چندین سوراخ کوچک در استخوان مرده سر استخوان ران به منظور کاهش فشار در استخوان است. این کار امکان افزایش جریان خون را فراهم کرده و کانالهایی برای رگهای خونی جدید ایجاد میکند تا مناطق آسیبدیده مفصل ران را تغذیه کنند. این روش میتواند تخریب استخوان و مفصل ران را کُند یا متوقف کند.
پس از جراحی رباط صلیبی، تجربه مقداری درد طبیعی است. سطوح درد میتوانند بر اساس شرایط فردی متفاوت باشند، اما بهطور کلی، درد خفیف تا متوسط نشان میدهد که بدن در حال بهبودی است. اما درد شدید ، تیز یا دردی که بهجای بهبودی، بدتر شود نگرانکننده است و گاها نشانه عفونت، لختهی خون یا بهبود نامناسب است.
عفونت مفصل لگن وضعیتی جدی است که زمانی رخ میدهد که میکروارگانیسمهای مضر مانند باکتریها، ویروسها یا قارچها به لگن یا بافت استخوانی اطراف آن حمله کنند. این عفونتها میتوانند باعث درد شدید، تورم و سفتی قابل توجهی شوند و حرکت یا استفاده عادی از مفصل لگن را دشوار سازند.
عفونت زانو وضعیت پزشکی جدیای است که اغلب به درمان فوری و تهاجمی نیاز دارد. هنگامی که باکتریها باعث آلوده شدن مایع مفصلی (مایعی که مفصل زانو را روان میکند) میشوند، عفونتی به نام عفونت مفصلی اتفاق میفتد.
آرتریت زانو به التهاب و تخریب غضروف مفصل زانو اشاره دارد؛ غضروفی که وظیفه دارد بهعنوان ضربهگیر استخوانها عمل کند و خم و راست شدن نرم و روان زانو را امکانپذیر سازد.
تزریق پلاسمای غنی از پلاکت (پی آر پی) برای لگن، گزینه درمانی ترمیمی است که برای رفع درد و التهاب ناشی از بیماریهایی مانند آرتروز، پارگیهای لابروم، یا سایر آسیبهای بافت نرم طراحی شده است.
تاندونیت لگن، عارضهای التهابی است که تاندونهای اطراف مفصل لگن را درگیر میکند. میتواند منجر به درد، تورم و محدودیت حرکت شود و معمولاً در ورزشکاران و افرادی که حرکات تکراری ران انجام میدهند، مشاهده میشود.
آسیبهای وارده به زانوها میتوانند در اثر رگ به رگ شدن یا پارگی رباطها یا استفاده از بیشازحد از زانو اتفاق بیفتند. زانو بزرگترین مفصل در بدن انسان است. این مفصل، ساق پا را به ران متصل میکند و به شما اجازه میدهد راه بروید، بدوید، بپرید، برقصید و در سایر فعالیتهای روزانه شرکت کنید.