عمل جراحی رباط صلیبی زانو | چه زمانی لازم است، مراحل عمل و دوره بهبودی

جراحی رباط صلیبی زانو یعنی جایگزین کردن رباط پاره‌شده با یک بافت پیوندی به نام گرافت، تا مفصل دوباره ثبات خود را پیدا کند. این عمل معمولاً با آرتروسکوپی، یعنی از راه چند برش کوچک و با کمک دوربین، انجام می‌شود و بعد از آن یک دوره توانبخشی طولانی لازم است. همهٔ آسیب‌های رباط صلیبی به جراحی نمی‌رسند؛ تصمیم نهایی با پزشک است و پس از معاینه و بررسی تصویربرداری گرفته می‌شود.

در این صفحه تصویر کلی درمان را می‌بینید: کدام رباط‌ها و در چه شرایطی جراحی می‌شوند، گرافت‌ها چه تفاوتی دارند، عمل مرحله‌به‌مرحله چگونه پیش می‌رود، بهبودی چقدر طول می‌کشد و هزینه به چه عواملی بستگی دارد.

جراحی رباط صلیبی برای کدام رباط انجام می‌شود؟

زانو دو رباط صلیبی دارد و بازسازی هر دو ممکن است، اما در عمل بیشتر جراحی‌ها به رباط قدامی مربوط می‌شوند. رباط صلیبی قدامی (ACL) مانع جابه‌جایی رو به جلوی استخوان درشت‌نی می‌شود و در چرخش، توقف ناگهانی و تغییر جهت نقش کلیدی دارد. رباط صلیبی خلفی (PCL) درست پشت آن قرار دارد و جلوی حرکت رو به عقب درشت‌نی را می‌گیرد.

رباط قدامی اغلب هنگام فرود بعد از پرش، چرخش ناگهانی یا پیچ خوردن زانو آسیب می‌بیند و در بسیاری از موارد برخورد با فرد دیگری در کار نیست. رباط خلفی برای پاره شدن به نیروی بسیار بیشتری نیاز دارد؛ نمونهٔ شناخته‌شده‌اش برخورد زانوی خم‌شده با داشبورد خودرو در تصادف یا افتادن روی زانوی خمیده است. به همین دلیل آسیب خلفی کمتر دیده می‌شود و معمولاً همراه با آسیب ساختارهای دیگر زانو پیش می‌آید.

متن انگلیسی: your injury may heal quite well without surgery

ترجمهٔ فارسی: اگر فقط رباط صلیبی خلفی آسیب دیده باشد، ممکن است بدون جراحی هم به‌خوبی بهبود پیدا کند.

(طبق همین منبع، درمان غیرجراحی شامل استراحت، یخ، فشار ملایم، بالا نگه داشتن پا، بریس و فیزیوتراپی است.)

به نقل از سایت OrthoInfo، نشریهٔ بیمارمحور انجمن جراحان ارتوپدی آمریکا

نتیجهٔ عملی این تفاوت روشن است: پارگی خلفی‌ای که تنها رباط آسیب‌دیده باشد لزوماً به جراحی نمی‌رسد، اما ناپایداری رباط قدامی در بیمار فعال بیشتر به سمت جراحی می‌رود. برای جزئیات هر عمل به صفحهٔ جراحی رباط صلیبی قدامی و صفحهٔ جراحی رباط صلیبی خلفی مراجعه کنید. در ادامهٔ همین صفحه اصولی را می‌خوانید که در هر دو عمل مشترک است.

چه زمانی جراحی رباط صلیبی لازم است؟

جراحی زمانی توصیه می‌شود که ثبات زانو با درمان غیرجراحی برنگردد یا سبک زندگی شما به زانویی پایدار نیاز داشته باشد. نشانه‌های اصلی این‌هاست: خالی کردن زانو حتی در فعالیت روزمره، ورزش‌های همراه با پرش، چرخش و تغییر جهت، آسیب هم‌زمان مینیسک یا رباط‌های دیگر، و ادامهٔ درد با وجود فیزیوتراپی. هرچه چند مورد از این‌ها با هم جمع شوند، احتمال تصمیم به جراحی بیشتر است.

در مقابل، فردی که پارگی نسبی دارد یا فعالیت سبکی دارد و زانویش پایدار است، ممکن است با فیزیوتراپی، تقویت عضلات چهارسر و همسترینگ، اصلاح فعالیت و در صورت نیاز بریس به زندگی عادی برگردد. این مسیر هم محدودیت دارد: زانوی ناپایدار در معرض آسیب مینیسک و غضروف قرار می‌گیرد و بازگشت به ورزش‌های چرخشی بدون جراحی ممکن است محدودتر باشد. شواهد پژوهشی در مقایسهٔ دو مسیر یکدست نیست؛ به همین دلیل تصمیم باید بر اساس شرایط خود شما و معاینهٔ ارتوپد گرفته شود، نه یک قاعدهٔ همگانی. اگر مینیسک هم آسیب دیده باشد، گاهی هم‌زمان با بازسازی رباط، جراحی ترمیم مینیسک انجام می‌شود.

زمان‌بندی جراحی: نه خیلی زود، نه خیلی دیر

جراحی در روزهای اول آسیب معمولاً ضروری نیست. پزشک معمولاً صبر می‌کند تا تورم فروکش کند و دامنهٔ حرکتی زانو برگردد، چون عمل خیلی زودهنگام با خشکی مفصل همراه شود. از طرف دیگر، تأخیر در جراحی در زانوی ناپایدار ممکن است مینیسک و غضروف را در معرض آسیب‌های تکراری بگذارد؛ به‌ویژه در بیمار جوان و فعال. بنابراین پس از هر آسیب زانو، ارزیابی ارتوپدی را عقب نیندازید و بدون مشورت، فشار سنگین به زانو نیاورید.

انواع گرافت در جراحی رباط صلیبی

گرافت قطعه‌ای بافت است که جای رباط پاره‌شده می‌نشیند و مثل داربستی عمل می‌کند تا رباط جدید روی آن شکل بگیرد. جنس آن یا از بدن خود بیمار است (اتوگرافت) یا از اهداکننده (آلوگرافت). هیچ گرافتی برای همهٔ بیماران بهترین نیست و انتخاب به سن، سطح فعالیت، آسیب‌های همراه و نظر جراح بستگی دارد.

متن انگلیسی: Tissue taken from a donor is called an allograft or cadaver graft

ترجمهٔ فارسی: بافتی که از فرد اهداکننده گرفته می‌شود، آلوگرافت یا گرافت اهدایی نام دارد.

(بافتی که از بدن خود بیمار برداشته می‌شود اتوگرافت نام دارد و رایج‌ترین محل‌های برداشت آن تاندون کشکک، تاندون چهارسر و تاندون همسترینگ است.)

به نقل از سایت Penn Medicine

در گروه اتوگرافت، تاندون کشکک را همراه با دو بلوک استخوانی برمی‌دارند، پس گرافت در تونل‌های استخوانی به شکل استخوان‌به‌استخوان جوش می‌خورد. بهای آن درد بیشتر جلوی زانو و هنگام زانو زدن است. تاندون همسترینگ این مشکل را کمتر دارد، اما چون بلوک استخوانی ندارد، تثبیت اولیه‌اش ضعیف‌تر است و ممکن است پس از برداشت، کمی ضعف در عضلات پشت ران دیده شود. تاندون چهارسر گزینهٔ جدیدتری است که عارضهٔ محل برداشت کمتری از کشکک دارد، ولی سابقهٔ پیگیری بلندمدت‌ترش کوتاه‌تر است.

به‌طور کلی، در ورزشکار جوان که قصد بازگشت به ورزش رقابتی دارد، معمولاً بافت خود بیمار ترجیح داده می‌شود؛ در بیمار مسن‌تر و کم‌تحرک، آلوگرافت هم می‌تواند منطقی باشد. این‌ها اصول کلی‌اند و انتخاب نهایی پس از معاینه و با جراح است.

پیش از جراحی چه مراحلی طی می‌شود؟

پیش از عمل رباط صلیبی زانو، پزشک با معاینهٔ بالینی و ام‌آرآی (MRI) ثبات زانو و آسیب‌های همراه را بررسی می‌کند. گاهی چند جلسه فیزیوتراپی پیش از جراحی توصیه می‌شود تا تورم کم شود و دامنهٔ حرکتی زانو برگردد، چون زانوی سفت و متورم بعد از عمل سخت‌تر بهبود پیدا می‌کند. آزمایش‌های معمول انجام می‌شود و باید تمام داروهایی را که مصرف می‌کنید، به پزشک بگویید تا دربارهٔ ادامه یا قطع آن‌ها تصمیم بگیرد.

مصرف سیگار و کنترل‌نشدن بیماری‌هایی مثل دیابت روی خطر عوارض و بهبود زخم اثر می‌گذارد؛ پس پیش از عمل با پزشک دربارهٔ آن‌ها صحبت کنید. دستور ناشتا بودن را متخصص بیهوشی به شما می‌دهد و باید دقیق رعایت شود. معمولاً آنتی‌بیوتیک هم کمی پیش از شروع جراحی تزریق می‌شود.

عمل جراحی رباط صلیبی زانو چگونه انجام می‌شود؟

عمل جراحی رباط صلیبی زانو معمولاً با بیهوشی عمومی یا بی‌حسی ناحیه‌ای و به روش آرتروسکوپی انجام می‌شود. جراح از برش‌های کوچک، دوربین را وارد مفصل می‌کند، رباط پاره‌شده را برمی‌دارد و گرافت را جای آن قرار می‌دهد. مدت آن بسته به آسیب‌های همراه معمولاً حدود یک تا دو ساعت است.

ابتدا داخل مفصل با دوربین بررسی می‌شود: رباط، مینیسک، غضروف و سایر ساختارها. آسیب‌های همراه، مثل پارگی مینیسک، در صورت نیاز هم‌زمان درمان می‌شوند. سپس باقی‌ماندهٔ رباط پاره‌شده برداشته می‌شود. اگر گرافت از بدن خود بیمار باشد، جراح آن را با برش جداگانه‌ای از تاندون انتخاب‌شده تهیه می‌کند؛ اگر اهدایی باشد، آماده‌سازی گرافت روی همین مرحله انجام می‌شود.

بعد جراح در استخوان ران و استخوان درشت‌نی تونل‌هایی می‌سازد، گرافت را از آن‌ها عبور می‌دهد و در محل رباط قبلی با پیچ یا وسایل تثبیت دیگر محکم می‌کند. در پایان برش‌ها بخیه می‌شوند، پانسمان می‌گذارند و زانو با بریس محافظت می‌شود. بسته به مرکز درمانی و وضعیت شما، ممکن است همان روز یا پس از یک شب بستری ترخیص شوید. گرافت به مرور در استخوان جا می‌افتد و طی ماه‌ها به رباط جدید تبدیل می‌شود؛ برای همین، هفته‌ها و ماه‌های بعد از عمل به اندازهٔ خود جراحی اهمیت دارند.

دوره بهبودی و توانبخشی بعد از عمل رباط صلیبی زانو

بازگشت به کارهای روزمره زودتر از بازگشت به ورزش اتفاق می‌افتد، اما ورزش‌های همراه با پرش و چرخش معمولاً حدود نه ماه تا یک سال زمان می‌برند. این بازه برای ورزشکاری است که قصد بازگشت به فعالیت پرتحرک دارد و به آسیب‌های همراه، نوع گرافت و پیشرفت توانبخشی بستگی دارد.

متن انگلیسی: Athletes typically require nine months to a year

ترجمهٔ فارسی: ورزشکاران معمولاً برای بازگشت ایمن به ورزش به نه ماه تا یک سال زمان نیاز دارند.

(در آسیب‌های کم‌شدت‌تر ممکن است این زمان کوتاه‌تر باشد.)

به نقل از سایت UCHealth

در هفته‌های نخست، هدف اصلی کنترل درد و تورم است: داروهای تجویزشده، کمپرس سرد، بالا نگه داشتن پا و استفاده از عصا و بریس طبق نظر جراح. میزان وزنی که می‌توانید روی پای عمل‌شده بیندازید را هم جراح تعیین می‌کند تا فشار زودهنگام به رباط تازه وارد نشود. محل برش‌ها باید تمیز و خشک بماند و مراقبت‌های بعد از عمل را طبق دستور پزشک دنبال کنید.

پس از آن، تمرکز به بازگرداندن دامنهٔ حرکتی و پیشگیری از خشکی مفصل می‌رود و سپس تقویت عضلات چهارسر، همسترینگ و لگن شروع می‌شود؛ این عضلات مستقیماً از زانو محافظت می‌کنند. در مراحل بعد، تمرین‌های تعادلی و حرکات عملکردی شبیه کار روزمره یا ورزش اضافه می‌شود. جزئیات راه رفتن بعد از جراحی و تمرینات ورزشی بعد از عمل را در مقاله‌های اختصاصی بخوانید.

ملاک بازگشت به ورزش تقویم نیست؛ جراح و فیزیوتراپ ثبات، قدرت و عملکرد زانو را می‌سنجند و بعد مجوز می‌دهند. بازگشت زودهنگام خطر آسیب مجدد را بالا می‌برد. پس از عمل رباط صلیبی زانو، رعایت مرحله‌های توانبخشی به اندازهٔ خود جراحی اهمیت دارد.

علائمی که نباید نادیده بگیرید

درد و تورم در روزهای اول طبیعی است و درد بعد از عمل معمولاً با داروی تجویزشده و کمپرس سرد قابل کنترل است. اما این موارد را منتظر ویزیت بعدی نگذارید:

• تب، لرز یا ترشح: اگر تب یا لرز دارید یا در محل برش‌ها قرمزی، گرمی یا ترشح می‌بینید، همان روز با پزشک تماس بگیرید؛ این‌ها ممکن است نشانهٔ عفونت باشند.
• درد و تورم فزاینده: اگر به‌جای کم شدن، درد و تورم زانوی شما روزبه‌روز بیشتر می‌شود، به جراح خود اطلاع دهید.
• درد و تورم ساق: اگر ساق پا دردناک، متورم یا داغ شد، فوراً پزشک را مطلع کنید، چون لخته خون در وریدهای پا از عوارض شناخته‌شدهٔ جراحی است؛ اگر تنگی نفس یا درد قفسهٔ سینه هم دارید، به اورژانس مراجعه کنید.
• ضربه یا ناپایداری ناگهانی: اگر بعد از عمل به زانو ضربه خورد یا صدای ناگهانی شنیدید و زانو ناپایدار شد، زودتر برای معاینه مراجعه کنید.

عوارض احتمالی جراحی رباط صلیبی

جراحی رباط صلیبی در بسیاری از بیماران نتیجهٔ خوبی دارد، اما مثل هر جراحی می‌تواند عوارضی داشته باشد که بیشترشان قابل پیشگیری یا کنترل‌اند. شایع‌ترین موارد این‌هاست: درد و تورم موقت، سفتی مفصل و کاهش دامنهٔ حرکتی، ضعف عضلات و درد ادامه‌دار زانو. عفونت محل جراحی، خونریزی و لخته خون هم از ریسک‌های عمومی هر جراحی‌اند.

بعضی عوارض به گرافت مربوط می‌شوند: درد یا ضعف در محل برداشت تاندون، پاسخ نامناسب بدن به گرافت و در گرافت اهدایی، احتمال انتقال بیماری. سفتی و ضعف عضلات بیشتر وقتی رخ می‌دهد که توانبخشی ناکافی یا دیرهنگام باشد. پارگی مجدد رباط بازسازی‌شده هم اگر بازگشت به ورزش زودتر از موعد یا آسیب تازه‌ای در کار باشد، ممکن است دیده شود. رعایت برنامهٔ توانبخشی و مراجعه به‌موقع، مؤثرترین راه کم کردن این ریسک‌هاست.

هزینهٔ جراحی رباط صلیبی به چه عواملی بستگی دارد؟

هزینهٔ جراحی رباط صلیبی برای همهٔ بیماران یکسان نیست و رقم دقیق فقط پس از معاینه و مشخص شدن برنامهٔ درمان قابل برآورد است. مهم‌ترین عوامل این‌ها هستند: مرکز جراحی و بستری، نوع گرافت و وسایل تثبیت، وجود آسیب‌های همراه مثل مینیسک که زمان و تجهیزات را بیشتر می‌کند، حق‌الزحمهٔ جراح و بیهوشی.

علاوه بر خود عمل، هزینه‌های جانبی هم وجود دارد: ام‌آرآی و آزمایش‌ها، دارو، بریس و عصا و جلسات فیزیوتراپی بعد از عمل. پوشش بیمه‌ای هم به قرارداد بیمه‌گر و نوع مرکز بستگی دارد. برای برآورد درست، مدارک تصویربرداری‌تان را به معاینه بیاورید. برآورد دقیق هزینه پس از معاینه و مشخص شدن برنامهٔ درمان ممکن است.

انتخاب جراح مناسب برای جراحی رباط صلیبی

نتیجهٔ جراحی رباط صلیبی به تشخیص درست، تکنیک جراحی، انتخاب گرافت و توانبخشی منظم بستگی دارد. دکتر سید علیرضا امین جواهری، فوق‌تخصص زانو و لگن، در پلی‌کلینیک فوق‌تخصصی نیکان (اقدسیه، تهران) با تمرکز بر روش‌های کم‌تهاجمی و بازگشت ایمن بیمار به فعالیت‌های روزمره، پس از بررسی شرایط شما بین درمان غیرجراحی و جراحی تصمیم‌گیری می‌کند.

اگر دنبال جراح رباط صلیبی زانو در تهران هستید، معاینه و مشاورهٔ حضوری مهم‌ترین قدم است. تصمیم نهایی همیشه با پزشک معالج است و بدون معاینه نمی‌توان دربارهٔ لزوم عمل حکم قطعی داد.