گرفتگی عضلات پا یعنی انقباض ناگهانی و دردناک یکی از عضلههای پا که حرکت دادنش را سخت میکند. در بیشتر آدمها بیخطر است و از چند ثانیه تا ده دقیقه بیشتر طول نمیکشد. با این حال، همهی گرفتگیها یکجور نیستند و خوب است بدانید چه چیزی پشت آنهاست.
مهمترین سرنخ، زمان و موقعیت گرفتگی است. گرفتگیای که وسط خواب سراغتان میآید معمولاً مسئلهی عضلانی سادهای است؛ اما گرفتگیای که هنگام قدم زدن شروع میشود و با چند دقیقه ایستادن فروکش میکند، میتواند به رگهای پا مربوط باشد و باید بررسی شود.
گرفتگی عضلات پا چیست و علائم آن کدام است؟
گرفتگی زمانی رخ میدهد که عضله ناگهان بیش از اندازه منقبض میشود. شایعترین محل آن ساق پا، یعنی عضلهی پشت پایین زانو است، اما ران و کف پا هم میتوانند بگیرند. گرفتگی ران معمولاً از بقیه طولانیتر میشود.
علائم گرفتگی عضلات پا معمولاً اینها هستند:
- درد ناگهانی و شدید در عضله که سفت و منقبض میشود.
- خشک شدن انگشتان و کف پا، همراه با حس قفل شدن پا.
- سخت یا ناممکن شدن حرکت دادن پا تا پایان گرفتگی.
- طول کشیدن از چند ثانیه تا حدود ده دقیقه.
- حساس و دردناک ماندن عضله بعد از گرفتگی، از چند ساعت تا حدود یک شبانهروز، بهخصوص اگر گرفتگی شدید بوده باشد.
حدود سهچهارم گرفتگیهای پا شبها و هنگام خواب رخ میدهد و با بالا رفتن سن شایعتر میشوند.
علت گرفتگی عضلات پا چیست؟
علت گرفتگی عضلات پا در بسیاری از آدمها هرگز دقیق مشخص نمیشود. به این حالت گرفتگی بیدلیل یا ایدیوپاتیک میگویند. در گروه دیگر، یک عامل شناختهشده مثل کمآبی، فشار زیاد به عضله، دارو یا بیماری زمینهای وجود دارد که به آن گرفتگی ثانویه میگویند.
گرفتگی بدون علت مشخص
برای این نوع گرفتگی چند توضیح محتمل مطرح است:
- فعالیت غیرعادی اعصاب پا در زمان خواب.
- منقبض شدن عضلهای که از قبل کوتاه شده است؛ مثلاً ساقی که در خواب با پنجههای رو به پایین کوتاه مانده.
- فشار زیاد به عضله، مثل هنگام ورزش.
- کوتاه شدن تدریجی تاندونها با بالا رفتن سن. تاندون نوار محکمی است که عضله را به استخوان وصل میکند و اگر کوتاه شود، عضلهی متصل به آن راحتتر میگیرد؛ شاید به همین دلیل سالمندان بیشتر درگیرند.
- کاهش ناگهانی خونرسانی به عضله.
سبک زندگی هم نقش دارد. نشستن طولانی، بیتحرکی و نشستن با پاهای روی هم یا نوک پای کشیده عضلهی ساق را در حالت کوتاه نگه میدارد و زمینه را برای گرفتگی فراهم میکند. ایستادن طولانی در طول روز هم احتمال گرفتگی شبانه را بالا میبرد.
گرفتگی با علت مشخص
کمآبی که سطح نمک بدن را پایین میآورد، مصرف زیاد الکل (که هم آب بدن را کم میکند و هم اسید لاکتیک را بالا میبرد)، ورزش سنگین، استرس و بارداری از علتهای رایج هستند. بیماریها و داروهایی که گرفتگی ایجاد میکنند در بخشی جداگانه آمدهاند.
علت گرفتگی عضلات پا در شب و دلیل گرفتگی در خواب
اگر میپرسید علت گرفتگی عضلات پا در شب چیست، یک پاسخ ساده وضعیت خواب است. بیشتر ما با زانوهای کمی خم و پنجههای رو به پایین میخوابیم و این حالت ساق را کوتاه میکند. عضلهای که از قبل کوتاه است با کمترین انقباض اضافه به اسپاسم میرود.
علت گرفتگی عضلات پا در خواب فقط وضعیت بدن نیست. روزهایی که ساعتها سر پا بودهاید، شب گرفتگی بیشتری سراغتان میآید. فعالیت غیرعادی اعصاب در خواب و بیتحرکی طولانی هم از دلیلهای محتملاند. بعد از پنجاهسالگی گرفتگی شبانه بیشتر دیده میشود.
دلیل گرفتگی عضلات پا در خواب را معمولاً باید در همین عوامل عضلانی جست، نه در رگها:
متن اصلی (انگلیسی): «are typically not a result of PAD»
ترجمه: گرفتگیهای شبانهی پا که هنگام خواب رخ میدهند، معمولاً ناشی از تنگی شریانهای پا (PAD) نیستند.
(به گفتهی همین منبع، گرفتگی ناشی از مشکل شریانی به فعالیت بدنی وابسته است.)
به نقل از سایت Baystate Health
اگر شبها بیشتر از گرفتگی، با درد پا در شب بیدار میشوید، علتهای آن را جداگانه ببینید. و اگر گرفتگیها شبی چند بار تکرار میشوند، خوابتان را به هم میزنند یا بیشتر از ده دقیقه طول میکشند، به بخش علائم هشدار، پایینتر در همین مطلب، نگاه کنید.
گرفتگی عضلات پا هنگام پیاده روی؛ چه زمانی نگرانکننده است؟
گرفتگی عضلات پا هنگام پیاده روی با گرفتگی شبانه فرق دارد. اگر هر بار که کمی راه میروید یا بالا میروید ساق (و گاهی ران یا باسن) درد میگیرد و با چند دقیقه ایستادن بهتر میشود، این الگو کلودیکاسیون نام دارد و شایعترین نشانهی تنگی شریانهای پاست.
در این بیماری، که PAD نامیده میشود، شریانهای پا بر اثر رسوب چربی سخت، تنگ یا مسدود شدهاند. عضلهی در حال راه رفتن اکسیژن بیشتری لازم دارد؛ وقتی خون کافی نمیرسد، درد و گرفتگی شروع میشود. معمولاً شیب بالا و راه رفتن تند آن را بدتر میکند و با استراحت فروکش میکند، اما با شروع دوبارهی راه رفتن برمیگردد.
متن اصلی (انگلیسی): «mistakenly think this pain is just part of growing older»
ترجمه: بسیاری به اشتباه فکر میکنند این درد فقط بخشی از پیر شدن است.
(همین منبع تأکید میکند که برای یک فرد سالم دلیلی ندارد هنگام ورزش دچار گرفتگی دردناک پا شود.)
به نقل از سایت Legs Matter
جدول زیر تفاوت دو الگو را کنار هم نشان میدهد:
| مورد | گرفتگی عضلانی معمولی | درد هنگام راه رفتن (مشکل شریانی) |
|---|---|---|
| زمان شروع | اغلب شب یا در حال استراحت | هنگام راه رفتن یا فعالیت |
| تکرار | نامنظم | با هر بار فعالیت مشابه |
| فروکش کردن | با کشش، ماساژ و گرما، ظرف چند دقیقه | با چند دقیقه ایستادن |
| علائم همراه | معمولاً ندارد | سردی پا، تغییر رنگ پوست، زخم، ریزش مو |
| گام بعدی | کشش و پیشگیری | معاینهی پزشک |
نشانههای دیگر تنگی شریانهای پا که باید به آنها توجه کنید:
- درد انگشتان یا کف پا در حالت استراحت، بهویژه شبها، که معمولاً در مراحل پیشرفتهتر پیدا میشود.
- زخمی روی انگشت یا پا که خوب نمیشود. این علامت نیاز به رسیدگی سریع دارد.
- بیحسی یا ضعف پا که راه رفتن یا ایستادن طولانی را سخت میکند.
- سردتر بودن یک پا یا ساق نسبت به دیگری.
- رنگپریدگی، مایل به آبی شدن یا براق شدن پوست پا.
- کند شدن رشد ناخنها و مو، یا ریزش مو در ساق و پا.
- لاغر شدن عضلههای پا و، در آقایان، اختلال نعوظ.
بسیاری از مبتلایان هیچ علامتی ندارند. استعمال سیگار مهمترین عامل خطر است و دیابت، فشار خون بالا، چربی خون بالا، چاقی، بیماری کلیه، سن بالای پنجاه سال، سابقهی سکتهی قلبی، سابقهی خانوادگی و اختلال انعقاد خون هم خطر را بالا میبرند. اهمیت موضوع از آنجاست که رگهای قلب و مغز هم احتمالاً درگیر هستند و خطر حملهی قلبی و سکته بیشتر میشود.
خبر خوب این است که بیشتر مبتلایان با تغییر سبک زندگی و دارو کنترل میشوند:
- ترک سیگار و رسیدن به وزن مناسب.
- پیاده روی منظم؛ ورزش خود یک درمان است، چون مسافتی را که بدون درد میروید بیشتر میکند و پیش از فکر کردن به جراحی توصیه میشود. برنامهی ایدهآل ورزش تحت نظارت است، حدود دو ساعت در سه ماه.
- کنترل فشار خون، قند و چربی خون.
- داروهای ضدپلاکت (مثل آسپرین یا کلوپیدوگرل) و داروی کاهندهی چربی (مثل آتورواستاتین) که هم علائم را کمتر میکنند و هم خطر حملهی قلبی و سکته را پایین میآورند.
در کمتر موارد، که درد واقعاً زندگی را مختل کرده یا زخم و آسیب بافتی ایجاد شده، باز کردن رگ با بالن (آنژیوپلاستی)، گذاشتن استنت یا عمل بایپس مطرح میشود. بیشتر بیماران بدون جراحی زندگی میکنند و مبتلایان اغلب پایدار میمانند؛ تنها درصد کمی به شکل شدید بیماری پیشرفت میکنند. انتخاب روش درمان با متخصص عروق است.
اگر دردی که هنگام راه رفتن میگیرد بیشتر شبیه خستگی یا درد مداوم ساق است تا گرفتگی، میتوانید دلایل درد ساق پا هنگام پیادهروی را هم مرور کنید.
گرفتگی عضلات پا بعد از ورزش
گرفتگی عضلات پا بعد از ورزش یکی از رایجترین انواع آن است. وقتی عضله بیش از توانش کار میکند، بهویژه در هوای گرم و شرجی یا وقتی ناگهان فعالیتتان را زیاد کردهاید (مثلاً بعد از یک هفته پشت میز، چند ساعت کوهپیمایی)، احتمال گرفتگی بالا میرود.
تعریق آب و نمک و املاح بدن را میکاهد. وقتی سدیم، پتاسیم، منیزیم یا کلسیم کم شود، عضله درست کار نمیکند. گرفتگی ممکن است حین ورزش، بلافاصله بعد از آن یا هنگام استراحت دوباره شروع شود. الکل هم کمآبی را بیشتر میکند.
برای کمتر شدن این گرفتگی، میزان نوشیدن مایعات را به شدت فعالیت و گرمای هوا ببندید، شدت ورزش را کمکم بالا ببرید و عضلههای ساق را بعد از ورزش بکشید. اگر هر بار هنگام راه رفتن یا دویدن در نقطهای ثابت گرفتگی دارید و با توقف بهتر میشود، به بخش پیاده روی برگردید و آن الگو را جدی بگیرید.
کمبود چه ویتامینی باعث گرفتگی عضلات پا میشود؟
دربارهی اینکه کمبود چه ویتامینی باعث گرفتگی عضلات پا میشود، پاسخ روشنی وجود ندارد: ثابت نشده که کمبود ویتامینها بهتنهایی گرفتگی پا را ایجاد کند. با این حال چند نکتهی مفید هست:
- ویتامین B12: برخی افراد دچار کمبود B12 گاهی گرفتگی عضلات دارند و بعضی با ویتامین B1 یا B12 بهبود را تجربه کردهاند.
- سدیم و پتاسیم: افت آنها، مثلاً بر اثر کمآبی یا بعضی بیماریها، میتواند گرفتگی بسازد.
- منیزیم و کلسیم: وقتی کم شوند، عضله درست کار نمیکند، اما این به معنی مفید بودن مصرف مکمل برای همه نیست.
مکملها را بدون مشورت پزشک شروع نکنید و از مقدار مجاز روزانه بیشتر مصرف نکنید. ضمناً مکمل منیزیم، که بیشتر وقتها اولین توصیه است، برای بیشتر افراد جواب نمیدهد:
متن اصلی (انگلیسی): «not effective in most people»
ترجمه: برای بیشتر افراد مؤثر نیستند.
(منظور منیزیم و چند داروی دیگر است؛ همین منبع میگوید در موارد مقاوم ممکن است پزشک آنها را امتحان کند.)
به نقل از سایت Spire Healthcare
اگر گرفتگیهایتان تکرار میشود، آزمایش خون برای بررسی قند، کمخونی، تیروئید، کلیه و چربی خون منطقیتر از حدس زدن کمبود یک ویتامین است.
بیماریها و داروهایی که با گرفتگی عضلات پا همراه میشوند
گاهی گرفتگی پا نشانهی مشکلی دیگر در بدن است. این موارد بیشتر دیده میشوند:
- بالا یا پایین بودن سدیم یا پتاسیم خون.
- مسمومیت با سرب یا جیوه.
- عفونتهای باکتریایی مثل کزاز، بهویژه بعد از زخم آلوده به خاک.
- بیماریهای عصبی، مثل بیماری نورون حرکتی، آسیب اعصاب محیطی (نوروپاتی) و پارکینسون.
- بیماری کبد، که سموم را در خون جمع میکند، و کمکاری درماننشدهی تیروئید.
- تنگی شریانهای پا که در بخش پیش دیدید.
- دیابت و سایر اختلالهای متابولیک.
- مشکلات ساختاری مثل کف پای صاف یا تنگی کانال نخاعی.
- واریس و نارسایی کلیهای که با دیالیز درمان میشود.
بارداری هم زمینهساز مهمی است: حدود یکسوم زنان باردار گرفتگی ساق پیدا میکنند و در ماههای آخر تا نزدیک نیمی از آنها. وزن بیشتر و فشار روی رگها و اعصاب پا دلیل آن است و معمولاً بعد از زایمان تمام میشود.
چند دارو هم در تعداد کمی از مصرفکنندگان گرفتگی میسازند: داروهای ادرارآور (برای نارسایی قلب، فشار خون و بعضی بیماریهای کلیه)، نیفدیپین (برای آنژین و رینود)، رالوکسیفن (برای پیشگیری از پوکی استخوان بعد از یائسگی) و استاتینها و نیکوتینیک اسید (برای چربی خون). اگر بعد از شروع داروی جدید گرفتگی پیدا کردید، به پزشک یا داروساز بگویید. درمان بیماری زمینهای معمولاً گرفتگی را هم برطرف میکند.
چه زمانی گرفتگی پا خطرناک است؟
بیشتر گرفتگیها بیخطرند، اما چند ترکیب علامت را نباید به حال خود گذاشت. ترومبوز ورید عمقی (لخته در رگ پا) میتواند شبیه گرفتگی دیده شود، ولی معمولاً دردی مداوم همراه با تورم و تغییر پوست است، نه یک اسپاسم کوتاه.
فوراً به اورژانس مراجعه کنید (115) اگر گرفتگی با این علائم همراه است
- درد ناگهانی و شدید پا همراه با تورم، گرمی یا قرمزی.
- دردی متفاوت با گرفتگی معمول، بیشتر شبیه درد عمیق یا سوزش.
- تنگی نفس یا درد قفسهی سینه.
- ضعف یا بیحسی پا که بعد از تمام شدن گرفتگی هم باقی میماند.
- رنگپریدگی، کبودی یا سردی پای درگیر.
- درد یا ضعف پا که ناگهان و سریع بدتر میشود.
اگر اخیراً تعویض مفصل زانو یا تعویض مفصل لگن انجام دادهاید و ساقتان دردناک، متورم و گرم شد، همان روز با جراح یا اورژانس تماس بگیرید.
همان روز با پزشک تماس بگیرید اگر
- گرفتگی بیشتر از ده دقیقه طول بکشد و با حرکت دادن پا بهتر نشود.
- گرفتگی بعد از تماس با مواد سمی مثل سرب و جیوه یا بعد از زخمی که با خاک آلوده شده شروع شود.
در اولین فرصت نوبت ویزیت بگیرید اگر
- گرفتگی بدون محرک مشخص چند بار در هفته تکرار میشود.
- خواب یا کارهای روزانهتان را به هم میزند.
- با بیحسی یا تورم پا همراه است.
- عضلههای پا ضعیف یا لاغر میشوند.
- بعد از شصتوپنجسالگی گرفتگی تازه و مکرر پیدا کردهاید.
- دیابت، بیماری کلیه یا مشکل گردش خون دارید؛ در این گروه الگوی گرفتگی را دقیقتر زیر نظر بگیرید.
اگر بیحسی یا گزگز پا هم دارید، بخوانید چه متخصصی برای گزگز و مورمور پا مناسب است.
در لحظهی گرفتگی چه کنیم؟ (درمان فوری)
گرفتگی معمولاً خودش ظرف چند دقیقه تمام میشود، اما این پنج کار آن را کوتاهتر و تحملپذیرتر میکنند:
- پایی را که گرفته صاف کنید و مچ را طوری خم کنید که پنجه به سمت ساق بیاید. چند ثانیه نگه دارید و چند بار تکرار کنید.
- نوک پاها را روی لبهی یک پله بگذارید و پاشنهها را آرام تا زیر سطح پله پایین ببرید. چند ثانیه نگه دارید، بالا بیایید و چند بار تکرار کنید.
- عضلهی گرفته را با یک یا هر دو دست آرام ورز بدهید تا شل شود.
- گرمای ملایم بگذارید (حولهی گرم، کیسهی آب گرم یا دوش و وان آب گرم) یا اگر ترجیح میدهید، کیسهی یخ.
- چند دقیقه روی پاشنهها راه بروید، مسیر را از هر مانعی خالی کنید. این کار عضلهی جلوی ساق را فعال میکند و عضلهی پشت ساق را شل میکند.

مسکنها وسط گرفتگی کمکی نمیکنند، چون تا اثرشان شروع شود گرفتگی تمام شده است. اما میتوانند حساسیت و درد عضله را بعد از گرفتگی کم کنند.
درمان دارویی گرفتگی عضلات پا
برای گرفتگی ساده معمولاً دارو لازم نیست. دارو فقط برای گرفتگیهایی مطرح میشود که با ورزش و کشش بهتر نمیشوند. اگر علت گرفتگی بیماری دیگری باشد، درمان همان بیماری اولویت دارد؛ مثلاً در بیماری شدید کبد ممکن است داروهای شلکنندهی عضله تجویز شود.
کینین مهمترین داروی مطرح برای گرفتگیهای مقاوم است. این دارو را اول برای مالاریا به کار بردند و میتواند دفعات گرفتگی را کم کند، اما برای همه مناسب نیست و عوارضی دارد:
- سردرد، گیجی و تهوع.
- گُرگرفتگی.
- کمشنوایی و وزوز گوش.
- تاری دید.
- در موارد نادر، افت جدی پلاکتهای خون که برای انعقاد لازماند.
مصرف بیش از مقدار تجویزشده میتواند به کوری و مرگ منجر شود.
پزشک فقط وقتی کینین میدهد که گرفتگیها مکرر باشند و کیفیت زندگی را پایین آورده باشند و کششهای توصیهشده را بهاندازهی کافی امتحان کرده باشید. دورهی مصرف معمولاً چهار هفته است و اگر در این مدت بهبودی نبود، قطع میشود.
منیزیم، ویتامینهای گروه B، ویتامین E و داروهایی مثل دیلتیازم، نافتیدروفوریل، اورفنادرین و وراپامیل بهطور معمول توصیه نمیشوند، چون برای بیشتر افراد اثر قابلتوجهی ندارند. فقط اگر کینین جواب نداد یا عارضهی جدی داشت، پزشک ممکن است یکی از آنها را امتحان کند.
پیشگیری از گرفتگی عضلات پا
کشش منظم مؤثرترین راه پیشگیری است. ممکن است دستکم یک هفته کشش روزانه لازم باشد تا فرق را حس کنید، پس یک برنامهی دو تا چهار هفتهای را امتحان کنید. ساقها را هر شب پیش از خواب و بعد از ورزش بکشید. علاوه بر کششهای بالا، این حرکت دیواری هم کمک میکند:
- حدود یک متر از دیوار فاصله بگیرید و کف هر دو پا را کامل روی زمین نگه دارید.
- به جلو خم شوید و با دستهای دراز شده به دیوار تکیه بدهید.
- پنج ثانیه نگه دارید، کمی عقب بیایید و حدود پنج دقیقه تکرار کنید.
وضعیت خواب هم مهم است. اگر به پشت میخوابید، پنجهها را رو به بالا نگه دارید: یا کف پاها را به بالشی که ته تخت گذاشتهاید تکیه بدهید یا بالشی زیر زانوها بگذارید تا کمی خم شوند. اگر به شکم میخوابید، پاها را از لبهی تخت آویزان کنید. ملحفه و پتو را شُل بگذارید تا در خواب آزاد حرکت کنید.

چند عادت دیگر هم کمک میکنند:
- به اندازهی فعالیت، آبوهوا و داروهایی که مصرف میکنید مایعات بنوشید.
- پیش از خواب چند دقیقه روی دوچرخهی ثابت پا بزنید تا عضلهها شل شوند.
- کفش حمایتکننده بپوشید، بهویژه با کف پای صاف.
- صاف بنشینید و کف هر دو پا را روی زمین بگذارید؛ پا روی پا نیندازید و نوک پا را مدتی طولانی کشیده نگه ندارید.
- بین نشستنها و ایستادنهای طولانی حرکت کنید.
گرفتگی ران و رابطهی آن با زانو و لگن
گرفتگی فقط ساق را درگیر نمیکند. ران هم میگیرد و معمولاً بیشتر از ساق طول میکشد. اصول همان است: کشش آرام، ماساژ و گرما، و رسیدگی به علت زمینهای. برای حرکتهای مخصوص کشش ران بهتر است از فیزیوتراپیست یا پزشکتان راهنمایی بگیرید.
اگر علاوه بر گرفتگی، درد زانو یا لگن، خشکی مفصل یا محدودیت راه رفتن دارید، بررسی ارتوپدی کمک میکند معلوم شود مفصل در این ماجرا نقشی دارد یا نه.دلایل درد ران و حالتی که به آن گرفتگی زانو میگویند را هم میتوانید مرور کنید.
پزشک چگونه علت گرفتگی را پیدا میکند؟
گرفتگیهای گاهبهگاه نیازی به ویزیت ندارند. اگر لازم شد، معمولاً از پزشک عمومی یا داخلی شروع کنید. او دربارهی علائم و سابقهی بیماری و داروها میپرسد، پاها و کف پا را معاینه میکند و نبض پا را لمس میکند.
اگر احتمال مشکل شریانی باشد، فشار مچ پا را با فشار بازو مقایسه میکنند. بیمار باید در حالت استراحت و ترجیحاً خوابیده باشد. گاهی فشار انگشتان پا هم اندازه گرفته میشود.
آزمایش خون و ادرار هم برای بررسی دیابت، کمخونی، تیروئید، کلیه و چربی خون انجام میشود. اگر مشکل عروقی تأیید شود، متخصص عروق ادامهی مسیر را مشخص میکند.
گرفتگی پا اغلب بیخطر و قابلکنترل است. کشش، وضعیت درست خواب، آب کافی و توجه به الگوی گرفتگی بیشتر مشکلها را حل میکند و اگر نشانهای از مشکلی جدیتر دیدید، زودتر با پزشک مشورت کنید.
اگر درد پا با درد زانو یا لگن یا محدودیت حرکت همراه است، برای ارزیابی و مشاوره با کلینیک تماس بگیرید.
این محتوا تحت نظارت دکتر امین جواهری نوشته شده است. (تاریخ آخرین بازبینی: ۲۷ آبان ۱۴۰۵ )
دکتر سید علیرضا امین جواهری، جراح ارتوپد و فوق تخصص زانو و لگن با شماره نظام پزشکی 93802 از اعضای رسمی سازمان نظام پزشکی کشور است. ایشان دارای مجوزطبابت در شهرهای تهران و قزوین است و نزدیک به 20 سال سابقه تخصصی در حوزه عملهای ارتوپدی وبه طور خاص جراحی زانو و لگن با حداقل تهاجم دارد.
مشاهده پروفایل رسمی پزشک در سایت نظام پزشکی ←